Kinh nghiệm quốc tế về đánh giá KH,CN&ĐMST và các bộ chỉ số: bài học cho kỳ đánh giá đầu tiên theo QĐ 1969

1.Đánh giá là một khâu của chu trình chính sách, không phải thủ tục cuối kỳ

Ở hầu hết các nền kinh tế có hệ thống KH,CN&ĐMST phát triển, đánh giá được thiết kế ngay từ khi ban hành chính sách, chương trình: mục tiêu phải đo được, có số liệu cơ sở (baseline), có người chịu trách nhiệm thu thập dữ liệu và có lịch đánh giá giữa kỳ, cuối kỳ. Kết quả đánh giá được dùng để quyết định tiếp tục, điều chỉnh hay dừng, và để phân bổ ngân sách kỳ sau.

QĐ 1969/QĐ-BKHCN đi theo đúng logic này: các đối tượng (chiến lược, chính sách ưu đãi, kế hoạch, chương trình, tổ chức KH&CN công lập) được nhìn theo chuỗi Đầu vào – Đầu ra – Kết quả – Tác động (Input – Output – Outcome – Impact, viết tắt IOOI), với yêu cầu đánh giá dựa trên bằng chứng, số liệu thu thập từ nhiều nguồn và được kiểm chứng.

2.Năm khung tham chiếu quốc tế đáng chú ý

Ở cấp tỉnh, Việt Nam đã có Chỉ số đổi mới sáng tạo cấp địa phương (PII) do Bộ KH&CN công bố hằng năm; PII 2026 gồm 52 chỉ tiêu thuộc 7 trụ cột cho 34 tỉnh, thành phố. PII là công cụ so sánh tổng thể; còn QĐ 1969 đi sâu vào từng chiến lược, chính sách, kế hoạch, chương trình và tổ chức cụ thể mà địa phương đang triển khai — hai công cụ bổ sung cho nhau.

3.Các quốc gia tổ chức đánh giá ra sao

• Hàn Quốc: có khung pháp lý riêng về đánh giá và quản lý kết quả các dự án R&D quốc gia; Viện Đánh giá và Hoạch định KH&CN Hàn Quốc (KISTEP) là cơ quan chuyên trách đánh giá chương trình R&D, kết quả gắn trực tiếp với điều chỉnh ngân sách năm sau.
• Nhật Bản: Văn phòng Nội các ban hành hướng dẫn quốc gia về đánh giá R&D, yêu cầu các bộ và cơ quan nghiên cứu tự đánh giá có hội đồng bên ngoài, công khai kết quả.
• Vương quốc Anh: Magenta Book quy định mọi chính sách lớn phải có kế hoạch đánh giá; khu vực nghiên cứu đại học được đánh giá định kỳ theo khung REF, trong đó có tiêu chí tác động ngoài học thuật.
• Bắc Âu: dữ liệu công bố khoa học, dự án, nhân lực được quản lý trên hệ thống thông tin nghiên cứu quốc gia dùng chung (ví dụ Na Uy), nhờ đó đánh giá không phải thu thập lại từ đầu mỗi năm.

4.Bộ 50 chỉ số của QĐ 1969 trong tương quan quốc tế

Phụ lục I của QĐ 1969 đưa ra bộ tiêu chí dùng chung cho đánh giá chiến lược, kế hoạch, chương trình gồm 50 chỉ số chia 5 nhóm: Đầu vào (7), Khoa học (9), Công nghệ (15), Kinh tế (10) và Xã hội (9). Mỗi chỉ số có khái niệm, phương pháp tính và nguồn dữ liệu gợi ý.

Rà soát của nhóm chuyên gia Viện STI cho thấy chỉ khoảng 8/50 chỉ số có sẵn từ thống kê chính thức; khoảng 24 chỉ số phải lấy từ báo cáo hành chính của sở, ngành; 13 chỉ số cần điều tra, khảo sát và 5 chỉ số cần cơ sở dữ liệu quốc tế (ước tính của STI). Đây là khoảng cách lớn nhất giữa Việt Nam và các nước có hệ thống đánh giá lâu năm: không phải ở phương pháp, mà ở hạ tầng dữ liệu.

5.Năm bài học cho Sở KH&CN trong kỳ đánh giá 2026

1. Chọn ít đối tượng nhưng đánh giá thật: ưu tiên chính sách, chương trình có ngân sách lớn hoặc sắp hết hiệu lực.
2. Lập phiếu mô tả chỉ số và số liệu cơ sở ngay từ đầu; chỉ số nào chưa có dữ liệu thì ghi rõ và đề xuất cách thu thập cho kỳ sau.
3. Kết hợp nhiều nguồn: hồ sơ hành chính, thống kê, khảo sát đối tượng thụ hưởng, cơ sở dữ liệu công bố và sáng chế; gắn mức tin cậy cho từng số liệu.
4. Bảo đảm tính độc lập: tự đánh giá kết hợp hội đồng hoặc tổ chức tư vấn độc lập, có tham vấn chuyên gia và đối tượng chịu tác động.
5. Công khai và sử dụng kết quả: dùng kết quả để điều chỉnh chính sách, kế hoạch 2026–2030 và phân bổ ngân sách năm sau.